دانشگاه حکیم سبزواری تاریخ ایران فرهنگی و تمدنی 1 1 2026 05 22 Investigation of the impact of environmental and human factors on the distribution, architectural structure, and chronology of kilns in the Islamic-period city of Zahedan-e Kohneh بررسی تاثیر مولفه‌های محیطی و انسانی بر پراکنش، ساختار معماری و گاهنگاری کوره‌های شهر دوران اسلامی زاهدان کهنه 246509 10.22034/jicc.2026.246509 FA محمد کیخا دانشجوی دکتری باستان شناسی، دانشگاه بوعلی سینا همدان امیررضا واثق عباسی گناباد - پردیس مجتمع آموزش عالی گناباد Journal Article 2025 07 11 The Islamic-era city of Zahidan-e Kohneh, the second administrative center of Sistan—located today in the northern delta section of this region in southeastern Iran—was, according to historical sources and archaeological findings, a city of great splendor and importance during the Seljuk and Timurid periods. Despite extensive research on various Islamic-era structures in the Sistan plain, no specific studies have been conducted on kilns. Archaeological fieldwork and systematic surveys in Zahidan-e Kohneh revealed that broken and fused fragments of bricks, pottery, and pottery-making tools may represent the remains of an industrial zone from the Islamic era within this city. A research project conducted in 1395 SH under the supervision of the first author, aimed at surveying and excavating the site to determine its boundaries and propose a protective buffer zone around the Bibi Doost site in Zabol County, revealed that the kilns at this site were among the main centers of pottery and brick production in Zahidan-e Kohneh from the 5th to 9th centuries AH (approximately 400–800 SH). Accordingly, the authors in this study have explored the distribution, structure, function, and chronology of the discovered kilns. This goal was achieved through the analysis and interpretation of archaeological data obtained from the systematic survey of the city. A descriptive–analytical approach was applied, and the results demonstrate the clear presence of an industrial zone complex in this Islamic-era city in Sistan. شهر دوران اسلامی زاهدان کهنه دومین دارالحکومه سیستان، که امروزه در بخش دلتای شمالی این منطقه در جنوب‌شرق ایران قرار دارد، بر اساس منابع مکتوب و یافته‌های باستان‌شناختی در دوران سلجوقی و تیموری دارای شکوه و عظمت بسیاری بوده است. علی‌رغم مطالعات گسترده در ارتباط با ساختارهای متفاوت دوران اسلامی دشت سیستان، اما در خصوص کوره‌ها، تاکنون مطالعاتی انجام نشده است؛ فعالیت میدانی باستان‌شناسی و بررسی روشمند شهر زاهدان کهنه نشان داد که قطعات شکسته و جوش‌خورده آجر، سفال و ابزارآلات سفال‌گری می‌تواند بقایای مجموعه‌ای از مناطق صنعتی از دوران اسلامی در این شهر از دشت سیستان باشد. پروژه‌ پژوهشی بررسی و گمانه‌زنی جهت تعیین عرصه و پیشنهاد حریم محوطه بی‌بی دوست در شهرستان زابل در سال‌ 1395 به سرپرستی نگارنده اول، نشان داد که کوره‌های موجود در این محوطه در سده‌های 5 تا 9 هجری قمری از مهمترین مراکز ساخت سفال و آجر‌های زاهدان کهنه بوده است. از این رو نگارندگان در این پژوهش به واکاوی و بازشناسی پراکنش، ساختار، کارکرد و گاه‌نگاری کوره‌های کشف شده نموده‌اند. این هدف از طریق تحلیل و تفسیر داده‌های باستان‌شناختی حاصل از بررسی روشمند این شهر تحقق یافته است. در این پژوهش از روش توصیفی – تحلیلی استفاده شده و نتایج حاصل از مطالعات نشان داد که در این شهر دوران اسلامی در سیستان به وضوح مجموعه‌ای از مناطق صنعتی وجود دارد.