https://jicc.hsu.ac.ir/ تاریخ ایران فرهنگی و تمدنی fa daily 1 Fri, 22 May 2026 00:00:00 +0330 Fri, 22 May 2026 00:00:00 +0330 https://jicc.hsu.ac.ir/article_246509.html شهر دوران اسلامی زاهدان کهنه دومین دارالحکومه سیستان، که امروزه در بخش دلتای شمالی این منطقه در جنوب‌شرق ایران قرار دارد، بر اساس منابع مکتوب و یافته‌های باستان‌شناختی در دوران سلجوقی و تیموری دارای شکوه و عظمت بسیاری بوده است. علی‌رغم مطالعات گسترده در ارتباط با ساختارهای متفاوت دوران اسلامی دشت سیستان، اما در خصوص کوره‌ها، تاکنون مطالعاتی انجام نشده است؛ فعالیت میدانی باستان‌شناسی و بررسی روشمند شهر زاهدان کهنه نشان داد که قطعات شکسته و جوش‌خورده آجر، سفال و ابزارآلات سفال‌گری می‌تواند بقایای مجموعه‌ای از مناطق صنعتی از دوران اسلامی در این شهر از دشت سیستان باشد. پروژه‌ پژوهشی بررسی و گمانه‌زنی جهت تعیین عرصه و پیشنهاد حریم محوطه بی‌بی دوست در شهرستان زابل در سال‌ 1395 به سرپرستی نگارنده اول، نشان داد که کوره‌های موجود در این محوطه در سده‌های 5 تا 9 هجری قمری از مهمترین مراکز ساخت سفال و آجر‌های زاهدان کهنه بوده است. از این رو نگارندگان در این پژوهش به واکاوی و بازشناسی پراکنش، ساختار، کارکرد و گاه‌نگاری کوره‌های کشف شده نموده‌اند. این هدف از طریق تحلیل و تفسیر داده‌های باستان‌شناختی حاصل از بررسی روشمند این شهر تحقق یافته است. در این پژوهش از روش توصیفی – تحلیلی استفاده شده و نتایج حاصل از مطالعات نشان داد که در این شهر دوران اسلامی در سیستان به وضوح مجموعه‌ای از مناطق صنعتی وجود دارد. https://jicc.hsu.ac.ir/article_246510.html اخلاق و مؤلفه های آن در اندیشه سیاسی تشیع جایگاهی ویژه دارد. این مؤلفه ها در توسعه دین و نشر مکتب در جامعه از قابلیت های بسیاری برخوردار است. در قرن هشتم، با ظهور دولتهای شیعی سربداران(حک:736-783ق) و مرعشیان(760-781ق) راه برای گسترش تشیع فراهم شد خصوصا آنکه حاکمان هر کدام از این دولتها کوشیدند در عرصه سیاست اصول اخلاقی را در نواحی تحت فرمان خود به کار بندند. از همین روی، پژوهش حاضر با روش توصیفی- تحلیلی در پی دستیابی به پاسخ این سؤال است که حاکمان این دولتها برای گسترش تشیع چه اخلاقیات مشابه یا متفاوتی را در پیش گرفته بودند؟ بررسی مؤلفه های اخلاقی رهبران سربداری و مرعشی نشان می دهد برخی از اخلاقیات حاکمان این دو دولت در این باره شباهت زیادی به یکدیگر داشت. از آن جمله می توان به تلاش برای پیاده کردن قوانین شریعت در سطح جامعه، رفتارعادلانه، رفتار مردمدارانه و به دور از اشرافی گری همچنین گسترش فرهنگ انتظار در میان مردم اشاره کرد. با این وجود، تفاوت هایی هم در رفتار آنها وجود داشته است. در شرایطی که حاکمان سربدار به عالمان شیعه توجه کردند و در سایه حمایت های آنان برخی از مهمترین آثار علمی شیعی در این دوره نگاشته شد در مقابل در دوره مرعشیان با وجود حضور فقیهی شیعه در رأس حکومت آثار علمی معتبری به چشم نمی خورد. https://jicc.hsu.ac.ir/article_246511.html نهضت سربداران طی نیم قرن توسط یازده امیر رهبری شد که از میان آنان، خواجه شمس‌الدین علی چشمی، ششمین حاکم، جایگاه ویژه‌ای داشت. او با تکیه بر ویژگی‌های شخصی و اقتدار کاریزماتیک خود توانست ارزش‌ها و باورهای پیروانش را تغییر دهد و آنان را با خود همسو سازد. پس از به دست گرفتن قدرت، شمس‌الدین علی اصلاحات گسترده‌ای در حوزه‌های مالی، اقتصادی، نظامی، اجتماعی و عمرانی اجرا کرد و همزمان با مخالفان و تهدیدهای داخلی و خارجی مقابله نمود. این اقدامات نه تنها موجب تقویت مشروعیت و نفوذ کاریزماتیک او شد، بلکه حمایت همزمان تمامی جناح‌های سربدار را نیز به همراه داشت.ویژگی‌های شخصی و اندیشه‌های اصلاح‌گرانه او، هم‌راستا با دیدگاه‌های شیخیان و درویشان، زمینه لازم برای تبدیل شمس‌الدین علی به یک رهبر کاریزماتیک را فراهم آورد. این مطالعه با تکیه بر نظریه‌های مشروعیت کاریزماتیک ماکس وبر ، رهبری کاریزماتیک او و فرآیند روزمره شدن آن را تحلیل می‌کند و پرسش اصلی پژوهش این است که چگونه ترکیب ویژگی‌های فردی، اصلاحات ساختاری و همسویی با پیروان، زمینه تثبیت و تداوم مشروعیت کاریزماتیک شمس‌الدین علی را فراهم ساخت؟یافته‌ها نشان می‌دهد که موفقیت کاریزماتیک او نه تنها ناشی از ویژگی‌های فردی بود، بلکه حاصل به‌کارگیری اصلاحات ساختاری مؤثر، پایبندی به ارزش‌های اخلاقی و دینی و ایجاد تعامل مستقیم با پیروان بود. این ترکیب، مشروعیت او را تقویت کرد و حمایت گسترده اجتماعی و سیاسی از حکومتش را تضمین نمود، که نشان‌دهنده نقش هم‌زمان جنبه‌های فردی و نهادی در تثبیت رهبری کاریزماتیک است. https://jicc.hsu.ac.ir/article_246513.html این پژوهش به منظور تحلیل و بررسی الگوهای خلق در افسانه‌ های خراسانی حمیدرضا خزاعی شکل گرفته است. افسانه‌ های خراسانی حمیدرضا خزاعی از مهم‌ترین افسانه‌های گردآوری شده از دیار خراسان است؛ افسانه‌ های این اثر، در حفظ و انتقال میراث فرهنگی و ادبی نقش مهم و باارزشی دارد و نشان‌دهنده باورها، ارزش‌ها، تاریخ و فرهنگ مردم این سرزمین است. در این پژوهش روش گردآوری اطلاعات، از نوع روش کتابخانه‌ ای، روش تحلیل داده‌ ها، کیفی و روش استدلال استقرایی است. نتایج این پژوهش نشان‌ می‌دهد که الگوهای خلق افسانه‌های خراسانی بر اساس باورها، ارزش‌ها، فرهنگ، اعتقادات و تاریخ مردمان خراسان شکل گرفته است و این موارد بر بن‌ساخت افسانه‌ها تأثیر بسزایی داشته است و از این رهگذر با نگاهی عمیق به افسانه‌های هر قومی می‌توان به تاریخچه‌ای‌ گرانبها از هر دیار دست یافت. این مطالعه می‌تواند به درکی بهتر از فرهنگ، تاریخ و هویت هر سرزمین یاری کرده و منبعی مهم برای پژوهش‌هایی نوین در حوزۀ فرهنگ، ادبیات، تاریخ و مردم‌شناسی باشد. برایند تحقیق گویای آن است که پر بسامدترین الگوهای خلق در افسانه‌های خراسان بیابان، گندم و نان، دیو و چاه، اژدها، طلسم و پیکرگردانی است. این الگوهای تکرار شده، در پیوند با خراسان و باورهای این منطقه است. https://jicc.hsu.ac.ir/article_246519.html رسمیت یافتن مذهب تشیع در ایران دوره صفویه، پدیده‌ای خلق‌الساعه نبوده و زمینه‌ها و ریشه‌های عمیقی داشت. مذهب تشیع پیش از آن، حرکت خود برای تسخیر سنگرهای مختلف فرهنگی و اجتماعی ایران را آغاز کرده و در برخی حوزه‌ها پیش از حرکت سیاسی، به موفقیت‌هایی نیز دست یافته‌بود. از آن جمله، آداب و رسوم و یکی از بخش‌های این نهاد یعنی حوزه خوراک بود. در این مقاله تلاش خواهد شد با روش توصیفی تحلیلی و بر مبنای منابع کتابخانه ای، به این سوال پاسخ داده شود که رسوخ و تأثیر معارف شیعی در قلمرو خوراک ایرانیان پیش از رسمیت یافتن تشیع در دوره صفویه، از چه مجراهایی و با چه سازوکارهایی صورت گرفته است. به نظر می آید نفوذ معارف شیعی در آن مقطع، نه از مسیر قدرت سیاسی، بلکه از طریق کارکرد فرهنگی - اجتماعی عرفان و همگرایی معرفتی با طب سنتی صورت گرفته و به تدریج به نهادینه شدن آداب غذایی شیعی انجامیده است.در این مقاله تلاش خواهد شد با روش توصیفی تحلیلی و بر مبنای منابع کتابخانه ای، به این سوال پاسخ داده شود که رسوخ و تأثیر معارف شیعی در قلمرو خوراک ایرانیان پیش از رسمیت یافتن تشیع در دوره صفویه، از چه مجراهایی و با چه سازوکارهایی صورت گرفته است. به نظر می آید نفوذ معارف شیعی در آن مقطع، نه از مسیر قدرت سیاسی، بلکه از طریق کارکرد فرهنگی - اجتماعی عرفان و همگرایی معرفتی با طب سنتی صورت گرفته و به تدریج به نهادینه شدن آداب غذایی شیعی انجامیده است. https://jicc.hsu.ac.ir/article_246595.html تاریخ‌نگاری اسلامی بر پایه روایت‌هایِ اخباریان و راویان سده‌های نخستین هجری شکل گرفت و آثار مورخان متأخر، متأثر از میراث روایی آنان است. در میان این چهره‌ها، هشام کلبی به‌عنوان یکی از برجسته‌ترین راویان و نسب‌شناسان متقدم، نقش مهمی در انتقال و تثبیت داده‌های تاریخی ایفا کرده است. یکی از آثاری که بازتاب گسترده‌ای از روایت‌های هشام کلبی در آن مشاهده می‌شود، کتاب انساب‌الاشراف بلاذری است. مقاله حاضر با روش تحلیلی ـ توصیفی، به بررسی میزان، حوزه‌ها و شیوه تأثیر روایت‌های هشام کلبی بر ساختار روایی و محتوایی انساب‌الاشراف می‌پردازد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که بلاذری در موضوعات گوناگونی چون اخبار نسب، قبایل، اوائل، سیره و مغازی پیامبر(ص)، تاریخ خلفای نخستین، گزارش‌های مربوط به شیعیان و امامان، اخبار خلفای اموی و نیز تاریخ عراق و شهر کوفه، به‌طور گسترده از روایت‌های هشام کلبی بهره برده است. همچنین بررسی ویژگی‌های تاریخ‌نگاری هشام کلبی نشان می‌دهد که عواملی چون گستردگی دانش تاریخی، تنوع منابع، دقت در نقل اخبار، پرهیز از تعصبات مذهبی و توجه به نظم زمانی وقایع وانساب، موجب اعتماد بلاذری به روایت‌های او شده است. در مجموع، این پژوهش نشان می‌دهد که تأثیر هشام کلبی بر انساب‌الاشراف صرفاً در سطح نقل روایت باقی نمانده، بلکه رویکرد و الگوی تاریخ‌نگاری بلاذری را نیز به‌طور معناداری تحت تأثیر قرار داده است. بررسی این تأثیرپذیری، ضمن روشن‌ساختن پیوند متقدمین و متأخرین در تاریخ‌نگاری اسلامی، به فهم دقیق‌تر سیر تحول این دانش و جایگاه هشام کلبی در آن یاری می‌رساند.